Behoud van religieus erfgoed en maatschappelijke functie
De visie bevat een inventarisatie van alle 48 gebedshuizen op geloofsrichting, bouwjaar, monumentale status, cultuurhistorische waarde en toekomstperspectief. Bekeken is hoe het religieus erfgoed bewaard kan blijven en hoe de gebedshuizen hun religieuze en maatschappelijke functie als ruimte voor ontmoeting en samenkomst voor de buurt en Hilversum kunnen behouden.
Tijdig nadenken over gebedshuizen en hun toekomst
Aanleiding voor het opstellen van de routekaart is de oproep vanuit het Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap aan gemeenten om een kerkenvisie te maken. Die stimuleert gemeenten en kerken om samen tijdig na te denken over kerkgebouwen en hun toekomst. Het begrip ‘kerk’ moet hier breed geïnterpreteerd worden als gebedshuis, waarmee synagogen, tempels en moskeeën er ook onder vallen.
Gebedshuizen openstellen voor medebestemming
Landelijk is er sprake van een afnemend kerkbezoek. Ook Hilversum heeft te maken met deze trend. Dit kan soms leiden tot sluiting van de deuren en dat zorgt voor een groot verlies, niet alleen voor de religieuze gemeenschap, maar ook voor de wijk waarvoor het gebedshuis een vertrouwd baken vormt. Wanneer het gebouw gesloopt wordt, verdwijnt een markant gebouw in het stadsbeeld. Door gebedshuizen open te stellen voor medebestemming, kan voorkomen worden dat gebedshuizen noodgedwongen hun deuren sluiten.
Edwin Göbbels, wethouder Cultureel Erfgoed: “Religieuze gebouwen hebben een belangrijke functie voor de wijk en een maatschappelijke betekenis. De gebouwen zijn een oriëntatiepunt en bieden een plek van samenkomst. De Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum is een hulpmiddel om tijdig mee te kunnen denken over behoud, medebestemming en herbestemming van een gebedshuis. Met als primair doel het behoud van het gebedshuis. Als baken voor de buurt, als cultuurhistorisch waardevol gebouw en als ruimte voor ontmoeting en samenkomst.”
Structureel in gesprek
De Routekaart Religieus Erfgoed biedt een basis om structureel in gesprek te zijn, om de gebedshuizen in hun primaire functie en hun cultuurhistorische waarden te kunnen behouden en om tijdig mee te kunnen denken over mede- en herbestemming. Daarnaast draagt de Routekaart bij aan ontwikkelthema’s en kansen voor sterke buurten en wijken.
7 beleidsuitgangspunten
In de Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum zijn 7 beleidsuitgangspunten opgenomen die bijdragen aan een duurzaam toekomstperspectief voor de Hilversumse gebedshuizen. De uitgangspunten richten zich onder meer op het zichtbaar maken van gebedshuizen op de sociale kaart zodat ze beter vindbaar zijn voor bezoekers, voor elkaar en voor partijen die geïnteresseerd zijn in medegebruik. Ook kan de sociale kaart de basis bieden voor een gebedshuizenplatform.
Daarnaast is een van punten gericht op het vaststellen van een zogeheten ladder voor behoud van de Hilversumse gebedshuizen. Deze ladder helpt bij het maken van de juiste keuze voor mede- of herbestemming van een gebedshuis. Een van de andere uitgangspunten is het tijdig betrekken van erfgoed expertise vanuit de gemeente. Daarnaast besteedt de routekaart aandacht aan het roerend erfgoed van de gebedshuizen. Gebedshuizen worden gestimuleerd om dit in kaart te laten brengen door het Catharijne Convent, voor zover zij dit nog niet hebben laten doen.
Gebedshuizen van cultuurhistorische waarde behouden
Tot slot is een van de beleidsuitgangspunten om een onafhankelijk deskundig bureau onderzoek te laten doen naar een negen gebedshuizen die uit de inventarisatie naar voren zijn gekomen als cultuurhistorisch waardevol. Mogelijk komen zij in aanmerking voor een monumentenstatus als blijkt dat zij vanwege hun cultuurhistorische, architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarde en herkenbaarheid als baken in de stad bescherming verdienen. Op dit moment hebben 19 van de 48 gebedshuizen (nog) geen monumentenstatus.
De geloofsgemeenschappen die eigenaar zijn van de gebedshuizen op de potentiële monumentenlijst worden actief bij het onderzoek betrokken. Als uit het onderzoek naar voren komt dat een gebedshuis in aanmerking komt voor aanwijzing, wordt het na overleg daarover met de betreffende geloofsgemeenschap, voorgedragen voor aanwijzing als gemeentelijk monument op basis van de Erfgoedverordening Hilversum 2025. Met als doel om gebedshuizen die van cultuurhistorische waarde zijn, te behouden voor de buurt en de stad. Plaatsing van een gebedshuis op de potentiële monumentenlijst betekent hoe dan ook niet automatisch aanwijzing hiervan als gemeentelijk monument.
Onderzoek in 2 fasen
Aan de Routekaart Religieus Erfgoed liggen 2 onderzoeken ten grondslag. In 2021 heeft de gemeente Hilversum, met rijkssubsidie en onder begeleiding van adviesbureau COUP, haar gebedshuizen geïnventariseerd op religieuze grondslag, bouwjaar, monumentale status, cultuurhistorische waarde en toekomstperspectief. Hierbij is ook aandacht besteed aan verduurzaming en andere actuele thema’s. In deze eerste fase zijn 48 Hilversumse gebedshuizen meegenomen en uit dit onderzoek kwam naar voren dat meerdere kerken zouden sluiten. Vanwege corona kwam deze eerste onderzoeksfase tot stilstand.
In augustus 2025 is gestart met de tweede fase en het opnieuw voeren van gesprekken met de gebedshuiseigenaren. Ook is gesproken met culturele en maatschappelijke organisaties en het sociaal domein van de gemeente Hilversum. Tot slot is een bijeenkomst met alle gebedshuizen georganiseerd om de uitkomsten van de inventarisatie te delen en hen te vragen naar ideeën voor de routekaart. Van de 48 gebedshuizen waren er in totaal nog 31 in religieus gebruik, waarvan met 29 gesprekken op locatie hebben plaatsgevonden. Daardoor is een goed beeld ontstaan van de diverse gebedshuizen en geloofsgemeenschappen.
Vervolgstappen
De Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum is gepubliceerd en de gebedshuizen in religieus gebruik zijn hierover geïnformeerd. De uit de beleidsuitgangspunten voortkomende acties worden nog dit jaar uitgevoerd, waarvan een aantal jaarlijks terugkerend of doorlopend is. De routekaart wordt op 10 juni ter besluitvorming voorgelegd aan de gemeenteraad.
